Home arrow Bariedadis
Bariedadis PDF Stampa E-mail


Su sardu, cumenti a totu is lìnguas de su mundu, est pratziu in bariedadis. Est cument''e una famìlia, ki is fillus funt is bariedadis de su sardu e totu is bariedadis, totu is fillus, mannus o piticus ki siant tenint sa pròpiu dinnidadi e faint sa famìlia manna e forti.
Is bariedadis, is fillus, de sa lìngua nosta funt duas sceti, su Campidanesu, sa bariedadi prus chistionada in Sardìnnia, e su Logudoresu. Donniuna de custas bariedadis fait a dda pratziri a intr''e sei e totu, scuberendi suta-bariedadis, ma est unu traballu ki srebit pagu, ca a primu de imparai sa cosa pitica ki teneus diferenti tòcat a cumprendi e a apretziai sa cosa manna ki teneus oguali.

 

  • Sa bariedadi campidanesa

De is duas bariedadis sardas mannas, sa campidanesa est sa prus unia, cun prus pagu diferèntzias a intr''e sei, bogada sa suta-bariedadi de s’Ollasta ki, po chistionis de isulamentu, tenit cosa ki no s’agàtat in niscinu atru logu de Sardìnnia. Ma in totu s'atru campidanesu, de Casteddu a Aristanis e prus a pitzus puru, is diferèntzias funt pagu e nudda.
Po annus calincunu pagu studiau, o in malafidi puru, at circau de fai passai s’idea ki su campidanesu fessit totu amesturau e ki sa bariedadi bera de su sardu fessit su logudoresu. Ma custa est una de is fàulas prus mannas de sa lìngua sarda, kentz''e fundòriu nudda nudda. Is italianismus funt intraus in totu su sardu, po fintzas in is biddixeddas spèdrias de monti, ca sa telebisioni est arribada in totu is domus e est stètia issa a 'etiri s’italianu in totu sa Sardìnnia. Fueddu oi, fueddu crasi, s’italianu est intrau po fintzas in su sardu ki chistionant is bècius.
A fai fillus e fillastus cun su sardu est a fai cosa ki no tenint perunu balori e ki antzis fai dannu meda a totu is sardus.

  • Is suta-bariedadis de su campidanesu

Suta bariedadi de bàscius o casteddaya
Pìgat is costeras de obrescidroxu e de scurigadroxu, fintzas a Tèulas (Teulada). Sa /d/ intru de duas vocalis 'essit /r/, duncas meda (ma no totus) ddu pronùntziant /mera/. Is verbus bèngiu e tèngiu bessint bengu (o 'engu) e tengu e sa /l/ e /n/ intru de duas vocalis abàrrat diaici o deghinou bessit unu prus tostada, duncas malu ddu pronùntziant /malu/ o /mallu/.

Suta-bariedadi de mesu
Cumèntzat in Cuartu e acàbat acanta 'e Barùmini, pighendi sa parti de mesu de Sardìnnia sceti.
Sa /l/ intru de duas vocalis bessit cumenti a sa /r/ frantzesa e duncas soli ddu pronùntziant /sorhi/. Atra cosa est sa de si nci papai sa /r/ innanti de sa /t/, e duncas in sa pronùntzia borta 'essit /bota/, mortu /motu/ e aici nendi.
Custu fenòmenu ddoi est meda in atras suta-bariedadis de su campidanesu puru.

Suta-bariedadi de scurigadroxu
Est sa suta-bariedadi prus spainada de su campidanesu, ca cumèntzat de Su Masu (Elmas) e acàbat a pitzu de Aristanis, perou no pìgat su Surcis. Sa /l/ intru de duas vocalis 'essit /b/, po nai, soli ddu pronùntziant /sobi/, sali /sabi/, mela /meba/ e sa /n/ intru de duas vocalis sparessit e fai bessiri sa vocali de innantis a “carighedda” est a nai cun d-unu sonu fatu cun su nasu (cumenti faint is portughesus e is brasilianus). Po nai, manu ddu pronùntziant /mãu/, cani ddu pronùntziant /cãi/ e aici nendi.
Cumenti po sa bariedadi de mesu, si nci pàpant sa /r/ innanti de sa /t/, duncas in sa pronùntzia borta 'essit /bota/, est mortu /motu/ e aici nendi.

Suta-bariedadi de su Surcis
In custa suta-bariedadi sa cosa prus stravanada est cumenti si fùrriat sa /l/ a intrus 'e duas vocalis, difatis podit sparessi, cumenti in is fueddus soli e sali, ki 'essint /soi/ e /sai/, podit bessiri /w/ e intzandus mala ddu pronùntziant /mawa/, mola /mowa/, o podit bessiri /r/, po nai olia ddu pronùntziant /oria/.
Atru fenòmenu de importu mannu est chi su sonu sudru /tz/, de putzu, tziu, petza e aici nendi, in su Surcis 'essit /ci/, duncas tziu ddu pronùntziant /ciu/, pratza /pràcia/, putzu /pùciu/ e aici nendi.

Suta-bariedadi sarrabesa
Est sa suta bariedadi prus pitica, difatis pìgat Bidd''e Putzi, Murera e Santu ‘Idu sceti.
Sa /l/ e sa /n/ a intrus 'e duas vocalis faint unu sonu stravanau ki ddi nant "cropu de nuxi", ca ddu faint sulidendi de su gùturu totu in d-una, stringendi e agoa lassendi andai is nuxis de su gùturu. Famau est cumenti is sarrabesus nant sa fràsia “unu nuu de lana noa” ki ddi 'essit /u’u ‘uu de ‘a’a ‘oa/. Issus puru nci 'ògant sa /r/ ananti de sa /t/.

 

  • Sa bariedadi logudoresa

Po kistionis de giografia e stòria, su logudoresu est eterogèniu meda, tenit unu muntoni de suta bariedadis e in calincuna bidda fait a agatai po fintzas duas suta-suta-bariedadis, sa de is fèminas, prus antiga e kentz''e amesturus e sa de is òminis, prus moderna e amesturada ca is òminis, pastorendi a giru in Sardìnnia ant pigau cosa de totu su sardu.
Comuncas in is sèculus de atòbius, de festas, de garas de poesia, de marcamentas de bestiàmini e aici nendi, est nàscia una forma comuna de logudoresu, ki impèrant candu scrint, giai giai uniformada.
Innoi bieus unas cantu diferèntzias intr''e su campidanesu e su logudoresu e cumenti passai de unu a s'atru.

- Mentras in su campidanesu is verbus a su disfiniu acàbant in -ai, -i e -iri, in logudoresu acàbant in -are, -ere e -ire ke s’italianu.
cantai > cantare
timi > tìmere
partiri > partire.

- Totu is fueddus chi in campidanesu tenit duas /ll/ in mesu a duas vocalis, in logudoresu bessint /z/.
fillu > fizu
ollu > ozu
allu > azu
e aici nendi.

- Totu is fueddus ki in campidanesu acàbant in -xi, 'essint in -ghe in logudoresu.
luxi > lughe
paxi > paghe
nuxi > nughe
boxi > boghe
nexi > neghe
e aici nendi.

- Totu is fueddus chi in campidanesu acàbant in -i (bogaus is fueddus chi acàbant in -eri), 'essint in –e in logudoresu.
pani > pane
cani > cane
mulleri > muzere
e aici nendi.

- Su logudoresu at aporegau su sonu tostau /c/ a su cumentzu de medas fueddus chi intamis in campidanesu (e in medas lìnguas noulatinas e totu) est 'essiu druci.
cena > kena
centu > kentu
celu > kelu
e aici nendi.

- Totu is fueddus campidanesus chi tenint -ngi- in mesu, 'essint in -nz- in logudoresu.
angioni > anzone
bìngia > binza
làngiu > lanzu
e aici nendi.

- Su prurali de is fueddus masculinus, ki in campidanesu acàbat cun -us, in logudoresu est sempri -os.
logus > logos
domus > domos
murus > muros
e aici nendi.

- S'artìgulu prurali, ki in campidanesu est sempri is, po is nòminis siat femininus siat masculinus, in logudoresu est sas e sos.
is òminis > sos òmines
is fèminas > sas fèminas

 

Agatta