In su centru stòrigu de Sìnnia s’agàtant domus e ‘ias de importu mannu po sa stòria e s’arkitetura, ki tòrrant a s’economia de sa messarìtzia ki ddoi fut. Fintzas a is primus annus de s’Otuxentus is murus de foras serrànt totu su logu e fiat a intrus e totu ki ddoi fiant is pratzas e is corronadas e s’unigu elementu ki amostànt faci a foras fiat su portali.

A sa metadi de s’Otuxentus iant cumentzau a fai is domus faci a sa ‘ia, ca is cedus nous ki fiant amanniendi in bidda puru, butegheris e burghesus, teniant abisòngiu de si arrelatai mellus cun sa genti. S’afaciada e is intradas de custas domus funt po cust’abisòngiu ma fintzas po fai biri s’arrichesa e s’importu intzoru.

In Santu Gragòriu is burghesus casteddayus iant fatu unu logu de fèrias, po su beranu e po s’istadi, apretziau meda, pesendi domus ermosas cun frageris mannus, beni studiadas in mesu a su padenti.

Importu mannu tenit fintzas su palàtziu de su Comunu bèciu, ki ingunis ddoi fiat fintzas sa scola, sa pretura e sa presoni. Dd’iant pesau in su 1860 e su progetto fut de Giusepi Cappai. In prus, sa Colleta antiga ki fut de sa Crèsia e su Comunu dd’iat pigada in is pròpius annus. Po prus de cent’annus nci fut sa caserma e imoi ddoi est sa pinacotega e su museu arkiològigu.

Importu mannu tenit su traballu de su 1894 in s’arriu ‘e Santu Bratzolu: ddoi est sa diga fata cun pedra de su logu e totu e is imprantus de is ciulirus in aposentus de màtoni fatus a bòvida.

In sa bibriotega e in sa pinacotega, po su prus, ddoi funt librus e cuadrus de Cèsari Perra su munsennori sinniesu. De is librus, prus de 24mila, 3500 funt de sa setzioni de Sardìnnia e 655 funt antigus meda, de su Cincuxentus fintzas a s’Otuxentus, una pariga scritus a manu puru.

De is cuadrus de Perra, ndi ddoi funt de su Sescentus fintzas a s’Otuxentus, de pintoris cumenti a Pantaleone Calvo, Toyo Kuni, Francesco Massa, Antonio Caboni, Felice Melis Marini, Tarquinio Sini, Eros Kara, Enea Marras, Giorgio Carta, Antonio Corriga, Tony Geik, Italo Agus, Guido Cavallo, Foiso Fois, Tono Zancanaro, Ermanno Leinardi, Ausonio Tanda, Dino Fantini, Carlo Giordano, Gianni Foschini, Duilio Pasquinucci, Rita Thermes, Salvatore Vargiu, Antonio Mattana, Corradino Atzori, Giovanni Dotzo, Alberto Deplano, Gaetano Brundu, Vincenzo Napoli, Enzo Loi, Primo Pantoli.